II DOM STUDENCKI UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO „ŻACZEK”
Dom Studencki „Żaczek” został oddany do dyspozycji w dniu 18 października 1926 roku i do dziś przyjmuje studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego z dwoma przerwami, kiedy w czasie II wojny światowej skoszarowano w nim SS-manów oraz w latach 1984-89, gdy przechodził generalny remont.
Dom studencki „Żaczek” miał powstać już w 1916 roku, z okazji 50-lecia Bratniej Pomocy Studentów UJ (pierwsza w Polsce studencka organizacja samopomocowa, początkowo nielegalna), ale zamiar ten udaremniła wojna i wybudowano go dopiero dziesięć lat później.
II Dom Studencki im. Prezydenta Ignacego Mościckiego (nazwa Żaczek funkcjonuje od 1948 roku) był drugim domem studenckim UJ. Budowa i rozbudowa całego obiektu trwała 16 lat.
W 1923 roku władze miejskie przyznały lokalizację pod budowę akademika przy alei 3 Maja i jesienią powstał komitet społeczny pod protektoratem ks. Adama Sapiehy, bpa krakowskiego i prof. Jana Łosia, Rektora UJ. 16 listopada 1924 roku w obecności marszałka Józefa Piłsudskiego położono kamień węgielny, a w 1926 roku oddano pierwszą część domu – skrzydło wschodnie. W 65 pokojach zamieszkało 150 studentów. Projekt wykonał znany architekt inż. Wacław Krzyżanowski (wśród jego modernistycznych budowli jest także gmach Biblioteki Jagiellońskiej).
W 1927 r. dom przyjął imię Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. W styczniu 1931 roku doszło następnych 71 pokoi jedno- i dwuosobowych. Budowa trwała do 1939 roku, czego efektem był 5-kondygnacyjny gmach dla 648 mieszkańców z 319 pokojami (64 jedno-, 223 dwu- i 46 trzy-osobowymi).
W momencie ukończenia był najnowocześniejszym i największym domem studenckim w Polsce międzywojennej.
Jesienią 1939 roku Niemcy zmienili go w koszary. Tablica ,,SS Totenkopf Kazerne” wisiała aż do początku 1945 roku. Od lutego tegoż roku zostało przywrócone pierwotne przeznaczenie tego obiektu i ponownie zostali zakwaterowani studenci.
W akademiku funkcjonowały także kluby studenckie, ten w Starym Żaczku działa od marca 1956 roku, co oznacza, że jest to najstarszy klub studencki w Polsce. Istniał na parterze skrzydła zachodniego. Kiedy w 1962 roku dobudowano do akademika dodatkowe skrzydło wschodnie, na jego parter przeniósł się klub i przyjął nazwę Nowy Żaczek. Na początku lat 70 XX wieku w miejscu Starego Klubu powstała stołówka studencka, która funkcjonuje do chwili obecnej. Nowy klub istnieje do dziś, nazywany jak dawniej Żaczkiem.
To właśnie kluby studenckie, były po 1956 roku ogniskami kultury. Stamtąd wywodzili się znani twórcy estrady
i teatru, tam mieli pierwszą publiczność. Z Nowego Żaczka wyrosły m.in. „Spotkania z balladą” prowadzone przez Marka Pacułę i Krzysztofa Maternę. W latach 70. można było w klubie posłuchać Jacka Kaczmarskiego, obejrzeć kabaret Tey czy Salon Niezależnych. Wcześniej powstał tu jazz club, a w nim m.in. grał Old Metropolitan Jazz Band, debiutował Jacek Zieliński ze Skaldów, śpiewała Ewa Demarczyk.
Dom Studencki „Żaczek” był symbolem studenckiego życia. Przez budynek u zbiegu ul. Oleandry i al. 3 Maja przewijały się tysiące studentów i studentek.
Dzieje II DS UJ „Żaczek” są niezwykle bogate i niepowtarzalne. Tworzyły je pokolenia jego mieszkańców w różnej rzeczywistości politycznej i społecznej, przejawiające wszelkie formy aktywności studenckiej, buntownicze w czasach niepokojów i zawirowań. „Żaczkowa” wspólnota stanowiła pełną kolorytu i różnorodności społeczność – swoistą rodzinę, w której panowała wyjątkowa atmosfera.
Dom Studencki Żaczek w czasie tych 100 lat był świadkiem wielu ważnych dla naszego kraju, regionu i uczelni wydarzeń. Sam również doświadczał licznych zmian.
Dzisiaj Żaczek to nadal dom studencki Uniwersytetu Jagiellońskiego zarządzany przez istniejącą od 1991 roku Fundację Studentów i Absolwentów Uniwersytetu Jagiellońskiego „Bratniak”.
